นพ.พัฒน์ศมา วิจินศาสตร์วิจัย
วว.สูติศาสตร์-นรีเวชวิทยา, วว.เวชศาสตร์การเจริญพันธุ์, ป.ผ่าตัดผ่านกล้องทางนรีเวช, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG
ซีสต์รังไข่คืออะไร
ซีสต์รังไข่คือถุงที่มีของเหลวหรือของกึ่งแข็งอยู่ภายใน เกิดขึ้นได้ในรังไข่ พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ ส่วนใหญ่ไม่มีอาการและหายไปเองภายในไม่กี่รอบเดือน
ชนิดของซีสต์ที่พบบ่อย
1. Functional Cysts (ซีสต์จากการทำงานของรังไข่)
- Follicular cyst — ฟองไข่ที่ไม่แตก โตขึ้นเป็นถุงน้ำ มักหายเองใน 1–3 เดือน
- Corpus luteum cyst — เกิดหลังไข่ตก อาจแตกทำให้ปวดท้องน้อยเฉียบพลัน
2. Pathological Cysts (ซีสต์จากพยาธิสภาพ)
- Endometrioma (ช็อกโกแลตซีสต์) — จาก endometriosis มีเลือดเก่าค้าง
- Dermoid cyst (Teratoma) — มีเนื้อเยื่อหลายชนิด รวมทั้งเส้นผม ฟัน
- Cystadenoma — เนื้องอกที่ไม่ร้าย แต่โตได้ใหญ่มาก
- PCOS — รังไข่มีถุงเล็กๆ หลายใบ (polycystic ovarian syndrome)
อาการที่ควรระวัง
- ปวดท้องน้อยเฉียบพลัน — อาจเป็นซีสต์แตกหรือรังไข่บิดขั้ว
- ปวดท้องน้อยเรื้อรัง ปวดตอนมีเพศสัมพันธ์
- ประจำเดือนผิดปกติ
- ท้องอืด ท้องโตขึ้นเรื่อยๆ (ในซีสต์ใหญ่)
- ปัสสาวะบ่อย จากซีสต์กดกระเพาะปัสสาวะ
การวินิจฉัย
- อัลตราซาวด์ทางช่องคลอด (TVUS) — เห็นขนาด รูปร่าง และองค์ประกอบภายใน
- อัลตราซาวด์ 3 มิติ — ให้ภาพชัดขึ้น ประเมินความเสี่ยง (อ่านต่อ)
- ตรวจเลือด CA-125, HE4 — คัดกรองความเสี่ยงมะเร็ง
- MRI — เมื่อสงสัยพยาธิสภาพซับซ้อน
เมื่อไหร่ควรรักษา
ต้องรักษา: ซีสต์มีลักษณะสงสัยมะเร็ง, ซีสต์ขนาด > 5–10 ซม. ที่ไม่หายเอง, ซีสต์แตกหรือบิดขั้ว, endometrioma ที่ส่งผลต่อการมีบุตร, ซีสต์ในวัยหมดประจำเดือน
รอดูได้: functional cyst ขนาดเล็ก < 5 ซม. ในวัยเจริญพันธุ์ ให้ตรวจซ้ำ 6–8 สัปดาห์
ทางเลือกการรักษา
- เฝ้าดูอาการ + อัลตราซาวด์ซ้ำ — สำหรับซีสต์ functional ขนาดเล็ก
- ยาคุมกำเนิด — ป้องกันการเกิดซีสต์ functional ใหม่
- ผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopy) — เอาซีสต์ออกโดยเก็บรังไข่ไว้ (cystectomy)
- ผ่าตัดเอารังไข่ออก — สำหรับกรณีที่มีความเสี่ยงมะเร็งสูง
ซีสต์รังไข่กับการมีบุตร
Endometrioma ส่งผลต่อคุณภาพและปริมาณไข่ ผู้ที่มีปัญหามีบุตรยากร่วมด้วย ควรได้รับการประเมินก่อนตัดสินใจว่าจะผ่าตัดหรือทำ IVF ทันที เพราะการผ่าตัด endometrioma อาจลด AMH ได้
PCOS มักทำให้ไข่ตกไม่สม่ำเสมอ รักษาได้ด้วยยากระตุ้นไข่ หรือทำ IVF ตามความจำเป็น
* เนื้อหานี้เพื่อเผยแพร่ความรู้ทั่วไป การวินิจฉัยและรักษาต้องอยู่ในการดูแลของแพทย์
